Phân biệt Chùa, Đình, Đền, Miếu, Nghè, Điện, Phủ, Quán, Am

4 tháng trước

Trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt Nam có rất nhiều nơi thờ cúng khác nhau như Chùa, Đình, Đền, Miếu, Nghè, Điện, Phủ, Quán, Am… Nhưng không phải ai cũng hiểu được ý nghĩa của những địa điểm thờ cúng này. Đây là cách có thể giúp dễ dàng phân biệt được các địa điểm thờ cúng khác nhau, hiểu được ý nghĩa của việc thờ cúng và những nhân vật được thờ cúng trong đó.

Chùa Cổ Am thuộc xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
Chùa Cổ Am thuộc xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

Chùa là gì?

Chùa là cơ sở hoạt động và truyền bá Phật giáo, là nơi tập trung sinh hoạt, tu hành và thuyết giảng đạo Phật của các nhà sư, tăng, ni và là nơi giáo dục. Mọi người kể cả tín đồ hay người không theo đạo đều có thể đến thăm viếng, nghe giảng kinh hay thực hành các nghi lễ Phật giáo.

Chùa Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh
Chùa Hương Tích thuộc xã Thiên Lộc huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh

Ở một số nơi, chùa cũng là nơi cất giữ xá lị và chôn cất các vị đại sư.

Tại Nghệ An có những ngôi chùa nổi tiếng linh thiêng như: Chùa Cần Linh – TP Vinh; Chùa Cổ Am Diễn Châu; Chùa Đại Tuệ – Nam Đàn; Chùa Chí Linh – Yên Thành; Chùa Bà Bụt – Đô Lương; Chùa Chung Linh – Thanh Chương; Chùa Phố Nghiêm – Nghi Lộc,…

Tại Hà Tĩnh có những ngôi chùa nổi tiếng như: Chùa Hương Tích – Can Lộc; Chùa Thiên Tượng​ – Hồng Lĩnh; Chùa Tượng Sơn – Hương Sơn; Chùa Am – Đức Thọ; Chùa Chân Tiên – Lộc Hà; Chùa Kim Dung – Can Lộc,…

Đình là gì?

Đình là nơi thờ Thành hoàng của các làng, đồng thời là nơi hội họp, bàn việc của dân làng. Đình được coi là trung tâm sinh hoạt văn hóa gắn bó với một cộng đồng cư dân và mang đặc trưng của nền văn minh lúa nước Việt Nam.

Đình Liên Trì thuộc làng Liên Trì, xã Liên Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An
Đình Liên Trì thuộc làng Liên Trì, xã Liên Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An

Thành hoàng là người có công với dân, với nước, lập làng, dựng ấp hay sáng lập nên một nghề (ông tổ của nghề). Dưới các triều vua thường có sắc phong cho Thành hoàng, vì hầu hết Thành hoàng đều có công với nước. Dân làng, hay phường hội đi lập nghiệp nơi khác cũng xây miếu, đền thờ Thành hoàng quê gốc của mình tại nơi ở mới.

Đình làng vốn là nét văn hóa độc đáo, thân thuộc của mỗi vùng quê trên đất nước ta. Nhiều ngôi đình không chỉ là nơi lưu giữ hồn cốt quê hương, mà còn gắn liền với những dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc, là địa chỉ đỏ hun đúc tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Các ngôi đình tại Nghệ An – Hà Tĩnh: Đình Liên Trì (thuộc làng Liên Trì, xã Liên Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An), đình Trụ Pháp (xã Mỹ Thành, Yên Thành, Nghệ An); đình Hoành Sơn, đình Trung Cần, đình Sừng (Yên Thành, Nghệ An); đình Hoa Vân Hải (Thị xã Hà Tĩnh)…

Đền là gì?

Đền là công trình kiến trúc được xây dựng để thờ cúng một vị Thánh hoặc những nhân vật lịch sử được tôn sùng như thần thánh. Ở Việt Nam, phổ biến nhất là các đền thờ được xây dựng để ghi nhớ công ơn của các anh hùng có công với đất nước hay công đức của một cá nhân với địa phương được dựng theo truyền thuyết dân gian.

Đền Cờn thuộc xã Quỳnh Phương, Thị xã Hoàng Mai, Nghệ An
Đền Cờn thuộc xã Quỳnh Phương, Thị xã Hoàng Mai, Nghệ An

Các đền nổi tiếng có thể kể đến ở Nghệ An như Đền Cờn (Quỳnh Phương, Thị xã Hoàng Mai); đền Kiếp Bạc, đền Quả Sơn (xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương), đền Bạch Mã (xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương), đền Cuông (xã Diễn Trung, huyện Diễn Châu), đền Đức Hoàng (xã Phúc Thành, huyện Yên Thành)…thờ các anh hùng dân tộc.

Đền Củi thuộc xã Xuân Hồng, Nghi Xuân, Hà Tĩnh
Đền Củi thuộc xã Xuân Hồng, Nghi Xuân, Hà Tĩnh

Đền Củi (xã Xuân Hồng, Nghi Xuân, Hà Tĩnh), đền Trầm Lâm (Phú Gia, Hương Khê, Hà Tĩnh), đền Kinh Hạ ( thành phố Hà Tĩnh), đền Bà Hải (xã Kỳ Lợi và xã Kỳ Ninh, Kỳ Anh, Hà Tĩnh)…thờ các vị thánh theo truyền thuyết dân gian.

Phủ là gì?

Phủ là đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu (tín ngưỡng bản địa của người Việt Nam). Một số nơi thờ tự (ở Thanh Hóa) gọi đền là phủ. Có thể hiểu Phủ là nơi thờ tự Thánh Mẫu khá sầm uất, mang tính chất trung tâm của cả một vùng lớn, vượt ra ngoài phạm vi địa phương, thu hút tín đồ khắp nơi đến hành hương (tương tự như chốn Tổ của sơn môn đạo Phật).

Đền Hồng Sơn còn gọi là miếu Quan Phu Tử (Võ Miếu), thuộc phường Hồng Sơn, thành phố Vinh (Nghệ An)
Đền Hồng Sơn còn gọi là miếu Quan Phu Tử (Võ Miếu), thuộc phường Hồng Sơn, thành phố Vinh (Nghệ An)

Ở Nghệ An có: đền Cờn, đền Hoàng Mười, đền Hồng Sơn, đền Cửa, đền Ngọc Điền, đền Pu Nhạ Thầu là những điểm thờ Mẫu – tín ngưỡng thờ mẫu…

Ngôi phủ sớm nhất còn lại hiện biết là điện thờ các thần vũ nhân ở chùa Bút Tháp, có niên đại vào giữa thế kỷ XVII.

Điện thờ là gì?

Điện là sảnh đường cao lớn, thường chỉ chỗ Vua Chúa ở, chỗ Thần Thánh ngự. Như vậy Điện thờ là một hình thức của Đền, là nơi thờ Thánh trong tín ngưỡng Tam tứ phủ. Tuy vậy quy mô của Điện nhỏ hơn Đền và Phủ, lớn hơn so với Miếu Thờ. Điện thông thường thờ Phật, thờ Mẫu, Công đồng Tam tứ phủ, Trần Triều và các vị thần nổi tiếng khác. Ở Nghệ An có đền thờ Hoàng Mười – đền Xuân Am (xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên).

Đền thờ Hoàng Mười hay còn gọi là đền Xuân Am thuộc xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An
Đền thờ Hoàng Mười hay còn gọi là đền Xuân Am thuộc xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An

Điện có thể của cộng đồng hoặc tư nhân. Trên bàn thờ thường có ngai, bài vị, khám, tượng chư vị thánh thần và các đồ thờ khác: tam sơn, bát hương, cây nến, đài, lọ hoa, vàng mã,…

Miếu là gì?

Miếu là một dạng di tích văn hóa trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam có quy mô nhỏ hơn đền. Đối tượng được thờ ở miếu rất đa dạng, thể hiện ở tên gọi của miếu – tên gọi theo đối tượng được thờ thường phiếm chỉ và tượng trưng.

Miếu ở núi Đồng Đình thuộc Tây Bắc huyện yên Thành, tỉnh Nghệ An
Miếu ở núi Đồng Đình thuộc Tây Bắc huyện yên Thành, tỉnh Nghệ An

Ví dụ: Miếu ở núi Đồng Đình (thuộc Tây Bắc huyện yên Thành, tỉnh Nghệ An), miếu Sơn Thần nay là đền Linh Nha (thị trấn Nghèn, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh) là miếu thờ thần núi, miếu thờ thần nước có miếu Cá Ông (xã Xuân Hội huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh), đền Làng Hiếu (phường Nghi Hải, TX.Cửa Lò, Nghệ An) Miếu thờ thần đất gọi là miếu thổ thần hoặc thần Hậu thổ.

Miếu thường được xây trên gò cao, nơi sườn núi, bờ sông hoặc đầu làng, cuối làng, những nơi yên tĩnh để quỷ thần có thể an vị, không bị mọi sự ồn ào của đời sống dân sinh. Ở một số nơi, trong các ngày giỗ thần như ngày sinh, ngày hóa (nhân thần), ngày hiện hóa (thiên thần) làng mở tế lễ, mở hội, nghinh rước thần từ miếu về đình. Tế lễ xong, lại rước thần về miếu yên vị như Đền Hồng Sơn còn gọi là miếu Quan Phu Tử (Võ Miếu), thuộc phường Hồng Sơn, thành phố Vinh (Nghệ An).

Nghè là gì?

Một hình thức của đền miếu, thờ thần thánh. Đây là kiến trúc thường có mối quan hệ chặt chẽ với một di tích trung tâm nào đó. Nghè có khi thờ thành hoàng làng ở làng nhỏ, được tách ra từ làng gốc như Nghè .

Đền Trường Tạ thuộc khối Trường Tiến, phường Hưng Bình, thành phố Vinh, Nghệ An
Đền Trường Tạ thuộc khối Trường Tiến, phường Hưng Bình, thành phố Vinh, Nghệ An

Nghè cũng có thể là một ngôi đền nhỏ của một thần trong xã nhằm thích ứng với dân sở tại để tiện việc sinh hoạt tâm linh khi ngôi đền chính khó đáp ứng được nhu cầu thờ cúng thường nhật, như đền Trường Tạ (khối Trường Tiến, phường Hưng Bình, thành phố Vinh, Nghệ An) được xây dựng từ Thời Lê Trung Hưng để thờ 2 vị thành hoàng đất Vinh Nguyễn Viết Nhung và Nguyễn Viết Phú.

Hiện ngôi nghè cổ nhất được tìm thấy từ thế kỷ XVII.

Quán là gì?

Quán là một dạng đền gắn với đạo Lão (Đạo giáo). Vào các thế kỷ XI và XIV đạo Lão ở Việt nặng xu hướng thần tiên nên điện thờ thực chất giống như một đền thờ thần thánh.

Đền Làng Hiếu thuộc phường Nghi Hải, TX.Cửa Lò, Nghệ An
Đền Làng Hiếu thuộc phường Nghi Hải, TX.Cửa Lò, Nghệ An

Sang tới thế kỷ XVI và XVII, sự khủng hoảng của Nho giáo đã đẩy một số nhà Nho và một bộ phận dân chúng quan tâm nhiều tới Lão giáo, và điện thờ đạo Lão có nhiều sự phát triển mới, với việc thờ cúng các thần linh cơ bản theo Trung Hoa.

Đó là Tam thanh (Nguyên Thủy Thiên Tôn, Linh Bảo Đạo Quân, Thái Thượng Lão Quân), Ngũ Nhạc mà nổi lên với Đông Phương Sóc và Tây Vương Mẫu, rồi Thánh Phụ, Thánh Mẫu đền Làng Hiếu (phường Nghi Hải, TX.Cửa Lò, Nghệ An). Cửu Diệu Tinh Quân (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, Mặt Trời, Mặt Trăng, Hồ phủ, Kế đô) đồng thời trên chính điện cũng có cả tượng của Hoàng Quân giáo chủ (Ngọc Hoàng).

Am là gì?

Hiện được coi là một kiến trúc nhỏ thờ Phật. Gốc của Am từ Trung Quốc, được mô tả như ngôi nhà nhỏ, lợp lá, dùng làm nơi ở của con cái chịu tang cha mẹ, về sau đổi kết cấu với mái tròn, lợp lá, làm nơi ở và nơi đọc sách của văn nhân. Từ đời Đường, Am là nơi tu hành và thờ Phật của ni cô đặt trong vườn tư gia.

Chùa Cổ Am thuộc xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
Chùa Cổ Am thuộc xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

Với người Việt, Am là nơi thờ Phật, cũng có khi am là ngôi miếu nhỏ thờ thần linh của xóm làng – Vào thế kỷ XV (thời Lê sơ) là nơi ở tĩnh mịch để đọc sách làm thơ của văn nhân. Miếu thờ thần linh ở các làng hoặc miếu cô hồn ở bãi tha ma cũng gọi là Am: Sơn Am Tự nay được gọi là Chùa Cổ Am (xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An).

V.H/ Tổng hợp

Ý kiến bạn đọc

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu * aria-required='true'

Cùng chuyên mục